Nowy cmentarz żydowski w Lublinie
Nowy cmentarz żydowski przy ul. Walecznych w Lublinie jest jedną z najważniejszych nekropolii żydowskich na Lubelszczyźnie oraz miejscem pamięci o wielowiekowej obecności społeczności żydowskiej w mieście. Powstał w 1828 roku, gdy lubelska gmina żydowska zakupiła teren poza ówczesnymi granicami miasta. Założenie nowego cmentarza było konieczne z powodu przepełnienia starej nekropolii, ulokowanej na sąsiadującym z zamkiem i starym miastem wzgórzu Grodzisko, oraz obowiązujących przepisów nakazujących lokowanie cmentarzy poza zwartą zabudową.
Pierwsze pochówki odbyły się w latach trzydziestych XIX wieku. Nekropolia była stopniowo powiększana poprzez dokupowanie kolejnych działek, a przed II wojną światową zajmowała ponad 8 hektarów. Zgodnie z tradycją żydowską teren podzielono na część przeznaczoną dla kobiet i mężczyzn. Znajdowały się tu również dom przedpogrzebowy, studnia służąca do obrzędów religijnych oraz ohele wzniesione nad grobami wybitnych rabinów, m.in. Majera Jehudy Szapiry i przedstawicieli dynastii Eigerów. W czasie I wojny światowej przy południowej granicy cmentarza utworzono także żydowski cmentarz wojenny, na którym pochowano żołnierzy poległych podczas walk w regionie. W XIX i na początku XX wieku na cmentarzu grzebano również ofiary epidemii chorób zakaźnych, przede wszystkim licznych nawrotów cholery, które wielokrotnie nawiedzały Lublin.
Podczas okupacji niemieckiej cmentarz nadal pełnił funkcję miejsca pochówków. Grzebano tu mieszkańców getta lubelskiego, ofiary niemieckich egzekucji oraz osoby zmarłe w wyniku głodu, chorób i prześladowań. Nekropolia była również miejscem masowych egzekucji. Po likwidacji getta na Majdanie Tatarskim jesienią 1942 roku została zdewastowana. Większość macew Niemcy wykorzystali jako materiał budowlany, między innymi do utwardzania dróg na terenie obozu koncentracyjnego na Majdanku oraz innych obiektów okupacyjnych.
Po wyzwoleniu Lublina w 1944 roku na części zniszczonego cmentarza wznowiono pochówki. Spoczęli tu m.in. żydowscy żołnierze Wojska Polskiego, ofiary wojny oraz osoby ekshumowane z miejsc masowych zbrodni. W kolejnych latach na teren nekropolii przenoszono również szczątki ofiar Holocaustu odnajdywane w różnych miejscach Lubelszczyzny.
Lata powojenne przyniosły zarówno próby ratowania cmentarza, jak i kolejne zniszczenia. W końcu lat sześćdziesiątych teren dawnej nekropolii przecięła budowana aleja Andersa, dzieląc ją na dwie części. Południowa zachowała funkcję czynną, natomiast północna została przekształcona w skwer. Budowa drogi wiązała się z naruszeniem miejsc pochówku i wywołała protesty środowisk żydowskich.
Przełom nastąpił pod koniec lat osiemdziesiątych dzięki wsparciu Fundacji Sary i Manfreda Frenklów. Przeprowadzono prace porządkowe i konserwatorskie, odnowiono ogrodzenie oraz w 1991 roku otwarto Izbę Pamięci, której architektura nawiązuje do formy tradycyjnej macewy. W jej wnętrzu znajduje się stała ekspozycja poświęcona historii lubelskich nekropolii żydowskich oraz niewielka sala modlitewna. Charakterystycznym elementem założenia jest ogrodzenie złożone z kilkuset stylizowanych stel nagrobnych, symbolizujących pamięć o zniszczonych macewach i licznej niegdyś społeczności żydowskiej miasta.
Na terenie cmentarza znajdują się liczne miejsca upamiętnienia ofiar Zagłady, w tym pomnik poświęcony dzieciom zamordowanym podczas likwidacji ochronki żydowskiej oraz pomnik upamiętniający ofiary getta na Majdanie Tatarskim. Zachowały się także ohele wybitnych rabinów, będące celem pielgrzymek chasydów z Polski i zagranicy.
Obecnie nowy cmentarz żydowski zajmuje około 8,6 ha. Zachowało się na nim około 50 historycznych nagrobków oraz wiele współczesnych pomników pamięci. Czynna część nekropolii pozostaje pod opieką Gminy Wyznaniowej Żydowskiej, natomiast całość wpisana jest do rejestru zabytków. Dla odwiedzających jest to nie tylko miejsce spoczynku, ale także ważna przestrzeń refleksji nad historią wielokulturowego Lublina i losami jego żydowskich mieszkańców.
Projekt „Zapomniana pamięć”, który w ramach Lubliner Festival będzie miał miejsce 9 sierpnia, jest działaniem artystyczno-edukacyjnym poświęconym historii dawnego cmentarza żydowskiego w Lublinie oraz budowaniu świadomości i szacunku wobec miejsc pochówku zgodnie z tradycją żydowską.
Celem projektu jest zwrócenie uwagi mieszkańców miasta na historię tego miejsca, które przez lata w dużej mierze utraciło swój sakralny charakter w świadomości społecznej. Poprzez działania edukacyjne, artystyczne i społeczne chcemy przywracać pamięć o przestrzeni będącej miejscem pochówku członków dawnej społeczności żydowskiej Lublina oraz podkreślać znaczenie pamięci o zmarłych w tradycji żydowskiej.
Pierwszym elementem projektu, na który zapraszamy wraz z artystami Hanną Kossowską są warsztaty rodzinne skierowane do mieszkańców miasta oraz uczestników Lubliner Festival.
Podczas warsztatów uczestnicy poznają znaczenie tradycji pozostawiania kamieni na żydowskich nagrobkach oraz podstawowe elementy prawa żydowskiego związanego z pamięcią i szacunkiem wobec miejsc pochówku. Wyjaśnimy również, czym są sziwa, tachara oraz jorcajt.
Następnie zapraszamy na spacer po zielonym terenie cmentarza żydowskiego, przy ul. Walecznych/róg Andersa, poświęcony jest zapomnianej nekropolii żydowskiej oraz pamięci o społeczności, która przez stulecia współtworzyła historię i tożsamość Lublina. Wydarzenie ma na celu przywracanie pamięci o wielokulturowym dziedzictwie miasta poprzez działania edukacyjne, artystyczne i społeczne.
Po cmentarzu oraz miejscach związanych z historią żydowskiego Lublina oprowadzą uczestników artyści, edukatorzy i działacze społeczni związani ze społecznością żydowską: dr Hubert Mącik (Miejski Konserwator Zabytków), Hanna Kossowska, Anna Bakuła, Sylwia Kędzierska, Etel Szyc, Witold Wrzesiński, Remigiusz Sosnowski.
W programie spaceru znajdzie się również performance street art „Ślady obecności – graffiti szablonowe”, prowadzony przez Arkadiusza Foltyńskiego. Działanie artystyczne stanie się symbolicznym gestem przywoływania pamięci o nieobecnych mieszkańcach miasta oraz refleksją nad obecnością śladów przeszłości we współczesnej przestrzeni Lublina.
Po spacerze zapraszamy do Domu Kultury Kalinowszczyzna, na spotkanie podsumowujące projekt poświęcony zapomnianemu cmentarzowi żydowskiemu przy ulicy Andersa. Przy kawie oraz poczęstunku porozmawiamy o pamięci, tradycji oraz o sile, jaką daje pielęgnowanie korzeni i budowanie dialogu między kulturami.
Niedzielne wydarzenia i VII edycję Lubliner Festival zakończy koncert Zapomniana pamięć – Lechaim! Za życie! w wykonaniu aktorów Teatru Żydowskiego w Warszawie.
Ze szczegółowym programem projektu zapoznacie się tutaj.